Manggusa
Deuyito yito tanggulo hungo ayu kiki'o, wanu ,alo lutu he'u-he'uto lo bungaliyo. hungo ayu botiye olo otawa wolo tilolahepa lo tanggulo daerah odelo ; ceplukan blungsun, senthiet (Jw.), kalengkemut (Mhy.), permot, cermot, rajutan, kaceprek atau ki leuleu’eur (Sd.), kambuik kambuik (Mng.) dan timun dendang meyalo timun padang (Mel.). Istilah uwewo u hepohunaliyo odelo markisa mini meyalo markisa hutan.
Pemerian
[boli'a | boli'a bungo]Herba momi'ato u booliyo dila gaga, 1,5–5 m hayaiyo. Batangiyo olambuto mohaya'o jarang. dungiyo bo tuwawu, tangoliyo 1–3 cm, o huwo'o mohaya'o. Dungiyyo boodelo hululo putito, lo tayade totolu, bertepi rata meyalo o dungito dila modelomo, wolo Tungiliyo, bungo lio dungiyo odelo polantapo, 3,5–13 × 4,5–14 cm.
Bunga wolo kelopak duhengiyo odelo dungo pembalut 3 (tolo) pata, lo tayade menyirip rangkap wolo taju odelo bola ilamango, 1–3 cm. Tabung kelopak bentukliyo lonceng motanggalo. Dungo mahkota wolo mahkota duhengiyo, memanjang 1,5–2,5 cm, Moputi'o cerah layito wolo warna wobulo to hungiyo. Tangkai sari to bungoliyo dedembinga, olo wolo putiknya. Tangkai putik 3 bentukliyo gada.
Ekologi dan kegunaan
[boli'a | boli'a bungo]diduga asalailiyo lonto Amerika Selatan, manggusa masatiya tilumula liar to dadata lo tambati. Pilomulo botiye biasa heotapu u'ulawuwa wolo herba wawu puo uwewo to ilengi, tegalan, pangimba u malo hengu, to hungayo pentadu, bihu dalalo, bihu o'ayuwa wawu bagiani lo o'ayuwa he otinela lo dulahu
To masa yilalu manggusa hepomuloliyo pohamaliyo hungoliyo, u molingo wawu daadata wantohu lo hungoliyo wanu malolutu. otohilawo lo ta keke'ngo. bo hungoliyo u donggo muda o racungi.
Manggusa olo hepomuloliyo lowali pilomulo bala wawu pilomulo he;uto huta, u melindungi huta lonto erosi. hutiyo u donggo muda hepohunaliyo mowali sayori to hulontalo bolu lo hungoliyo dadata hepohunaliyo lo tahipohutuwa pahangga todelomo proses motubu nira